Áigi molsut strategiijaid

Go dálá vuogit eai doaimma eaige buvtte bohtosiid, dalle daid galgá molsut.

Dál lea boahtán áigi molsut strategiijaid. Mannan vahkku cájehii eambbo go čielgasit ahte dál lea boahtán áigi heaitit dadjumis Suoma stáhtain. Mii leat dál oaidnán ahte dat ii leat eará go áiggi ja resurssaid skievttideapmi. Mihkkige ii leat ovdanan konkrehta doaibmabijuide, ja nu guhká go eai leat konkrehta bohtosat, leat dušše sánit ja symbolihkka. Dat eai ovddit sámiid áššiid eaige rivttiid.

Gažaldat ii leat das cevzetgo sámit dahje leago sápmelašvuođas doaivva. Dieđusge mii ceavzit ja dieđusge lea doaivva – danhan omd. sámenuorat čájehedje bures mannan vahkus. Sii čájehedje ahte ceavzin ja doaivva lea min iežamet duohken. Dat ii leat gitta das maid Suoma stáhta dahje eará joavkkut barget iežaset hehttenpolitihkain.

Dál mii galgat baicce áisttan “regroup”– reorganiseret ja oalát molsut linjá ja bargovugiid. Galgat dál oalat vajálduhttit sin geat dušše dajuhit ja heađuštit min ovddideames iežamet servodaga ja sápmelašvuođa – nappo Suoma stáhta ja sin geat dadjet ahte sámit vuoluštit eará vehádagaid. Dat lea jo váldán menddo ollu áiggi ja resurssaid eret doppe gos dat duođaid dárbbašuvvo. Stáhta mii sáhttit vajálduhttit dassáigo dat čájeha iežas daguiguin ahte singuin gánneha gulahallat, ja dien nuppi joavkku … na goit dassážii go sii nákcet buktit joba jo muhtin duođaštusaid iežaset čuoččuhusaide.

Mii leat oaidnán dál ahte Suoma stáhta ii áiggo eará go dajuhit min vaikko jahkeviissáid. Vaikko lágas ásahuvvon ja álbmotválljejuvvon ásahus barggašii man garrasit ja man dehálaš áššiiguin beare, de loahppaboađus lea dušše duššiid dadjun. Stáhta fille sámiid bargat logiid jagiid áššiiguin mat loahpas gopmanit iige gihtii báze eará go stuorra beahttašupmi. Oanehis geahčastat lagaš historjái čájeha ahte dákkár hehttenpolitihkka – the politics of distraction – lea Suoma sámepolitihkka. Eiseválddit miehtemielalaččat vuos ovddidit áššiid, muhto loahpas álo mearridit vuostá.

Sámeáššiid ovddideapmi “badjin vulosguvlui” (from top down) dego lágaid ođasmahttinbargu lea buktán hui unnán bohtosiid maŋimuš guoktelogi jagi áigges. Duohta, sámediggeláhka ja vuođđoláhkaođastus bođii 1995:s ja giellaláhka ođasmahttojuvvui 2004:s. Muhto Suopma lea jo 1990 rájes, nappo 25 jagi áigon ratifiseret ILO 169 šiehtadusa. Sámit leat bidjan ollu návccaid ášši ovddideapmái dan 25 jagi áigge. Máŋga ráđđehusa lea addán lohpadusaid ratifiseremis. Mii leat dadjon maid sámi meroštallamiin badjel 20 jagi. Ođđa sohkabuolva lea geargan riegádit ja rávásmuvvat dan botta – galgetgo siige maid gálligoahtit dan seamma jeakki mas eat oro beassamin olus gosage?

Mii lea luohttán menddo guhká dasa ahte stáhta dat luohpas beastá ja gádju min. Mii vajálduhttit ahte stáhta leat dat seamma koloniála stáhta, mii lea historjjálaččat dolvon sámiid rivttiid ja áin otnábeaivve ávkkástallá sámiid eatnamiiguin ja resurssaiguin. Dat ii leat mihkkige neutrála institušuvnnaid mii juohká rivttiid sidjiide geaidda dat gullet.

Máŋggat eará eamiálbmogat leat áigá juo fuomašan ahte dat lea seamma koloniála stáhta go ovdalge, dušše vuogit leat rievdan. Dan dihtii leage dušši dadjat ahte stáhta eiseváldiid ja parlamentarihkkáriid galgá vuos oahpahit ja sidjiide galgá muitalit ja čilget sámeáššiid ja rivttiid duogážiid – ahte jos sii beare dihtet duohtavuođa sii doibmet ja jienastit earáláhkai. Dat ii leat diehttemeahttunvuohta mii hehtte sámeáššiid ovdaneami stáhta dásis. Dat lea cakkasan koloniála jurddašeapmi man mielde dásseárvvu namas sámit eai ánssaš eaige dárbbaš rivttiid mat eai máhkaš earáin leat. Sámit leat dušše smávva intreassajoavkkoš eará (stuorat, fámolut ja dehálut) intreassajoavkkuid gaskkas, dego industriija, turisma, ja eará olbmot davvin.

Dál lea doarvái. Mii eat sáhte šat diktit earáid hehttenpolitihkka heađustit min barggu ja áigumušaid. Mii sáhttit vajálduhttit sin ja baicce vuojulduvvat dan bargui mii midjiide lea dehálaš. Mis lea servodat huksenláhkai. Dál lea áigi molsut strategiijaid ja gávdnat bargovugiid, main leat konkrehta bohtosat ja ávki servodahkii. Sáhttit ovddas guorahallat ja mearridit mat dat leat. Dá moadde evttohusa álgui:

  1. Mii hilgut oalát dálá “badjin vulos” doaibmavuogi. Dan sadjái go dadjut eiseválddiiguin, mii sáhttit bargagoahtit ja hukset sámeservodaga “vuollin bajásguvlui” báikkálaččat, lehkos dat davvin sámeguovllus dahje gávpogiin. Nannosut vuođu alde sáhttá buorebut duostut olggobeal hástalusaid ja váikkuhusaid. Ollu sámit, sihke ovttaskas olbmot ja searvvit, leat jo guhká bargan báikkálaččat “vuollin bajás”, muhtumat eallináigge. Ovdamearkkat leat ollu: skuvla-, mánáidgárde-, giella-, sosiála ja dearvvašvuođa áššit. Sii leat ožžon ollu buori áigái vátná olmmošlaš ja ruđalaš resurssaiguin, muhto juohke suorggis lea vel ollu bargu ovddosguvlui. Dahje sáhttá hutkat áibbas ođđa vugiid ovddidit ja hukset servodagamet. Vaikkoba guorahallat siiddaid ealáskahttima báikkálaš doaimmaid vuođđun. Man várás, mo, man hámis livččii vejolaš ealáskahttit min ovddeš báikkálaš iešmearridanvuogádaga? Dušše miellagovahus lea ráddjin.
  1. Mii sáhttit leat oalát jienaskeahttá ođđa Sámedikki boahtte čavčča. Go Suoma stáhta lea dál čájehan ahte dat ii ane Sámedikki mearrádusaid maninge iige luohte ásahussii mii lea ásahuvvon gulasguddan- ja ovddastanorgánan sámiid ja stáhta gaskii, de dallehan lea buoremus ahte dákkár dilis Sámediggi doallá bottu iežas doaimmas. In oaivvil Sámedikki heaitiheami muhto baicce guođđit ovdda válgaáigodaga gaskii ja smiehttat fas njeallje jagi geahččen ođđasit josgo dalle fas gánneha ja lea dárbu dan válljet.

Dán nuppi evttohussii leat goit moadde buorre ákka:

(1) Dat čájehivččii Suoma stáhtii, ahte sámit eai dohkket ja leat dál ožžon doarvái stáhta dajuhan- ja hehttenpolitihkas; ahte sámiin leat buoret ja dehálut barggut go legitimeret stáhta guoros sámepolitihka. Dat livččii maid proteasta ja čájehivččii, ahte go stáhta ii gudnejahte iige beroš sámiid álbmotválljenorgánas ja dan mearrádusain, de lehkos dalle dan haga. Seammás dat livččii heahpašuhttinpolitihkka man sámit ja eará eamiálbmogat leat ovdalge geavahan: Suopma gárttašii čilget manne ii gávdno orgána mainna gulasguddat sámiide gullevaš áššiin, vaikko dakkár lea lágas ásahuvvon. Dalle lea Suoma vuorru čilget iežas daguid earáide.

(2) Sámedikki ovtta áigodaga resurssaid – olmmošlaš ja ruđalaš – sáhtášii geavahit “vuollin bajás” servodathuksemii ja geahččat makkár bohtosiid das oažžut njealji jagis.

(3) Ja loahpas vel bonusin: go Sámediggi gaskkalduhttá iežas barggu, de dalle maid ii leat ásahus gosa “statuskeahtes sámit” ja earát sáhttet viggat!!

@YleSapmi: Máhttetgo Suoma beale sámediggeáirasat atnit ávkin sosiála mediaid?

Sápmi 4.3.2015 klo 15:36 | beaividuvvon 4.3.2015 klo 16:41

Máhttetgo Suoma beale sámediggeáirasat atnit ávkin sosiála mediaid?

Ođđa some-áigi ii leat vel ollen áibbas Suoma sámipolitihkkii. Sosiála mediat leat goit álkkes arenat ságastallat servodatáššiin, dadjá Toronto universitehta eamiálbmotoahpuid professor Rauna Kuokkanen. Dohko son ávžžuha Suoma beale sámi politihkkariid searvat.

Video: Yle Ođđasat 4.3.2015
Video

Ođđa áigi lea buktán hástalusaid maid sámi politihkkariidda. Sosiála mediat orrot leamen dat forumat, gos dán áigge ságastallet aktiivvalaččat servodatáššiin. Yle Sápmi čielggadii, ahte Suoma Sámedikki áirasiin eanaš oassi leat facebookkas. Dušše viđas 21 áirasis ii gávdno facebook-siidu. Suoma bealde orru Facebook leamen bivnnuhat go Twitter, maiddái sámediggepolitihkkariid gaskkas. Dušše njealji Suoma sámediggeáirasis lea profiila Twitteris. Buohkat eai goittot leat vel nu viššalat geavahit sosiála mediaid, vaikko sii doppe leatge. Ulla Magga lea okta sámediggeáirasiin, gii lea gal mielde somes, muhto ii leat doppe nu aktiivvalaš. – Ieš in leat hui aktiivalaš, dahje ođđaáigásaš olmmoš, ahte máhtálin hirbmat bures atnit ávkin daid sosiálalaš mediaid. Dat bealli goit lea dakkár, ahte das mus lea vehá dakkár váilevašvuohta, muitala Ulla Magga.

Anna Morottaja Saamelaiskäräjien jäsen Facebook
Anna Morottajas lea sierra Facebook-siidu, gos son muitala mii lea politihkas dáhpáhuvvan ja maid jurddašan das

Anna Morottajas lea Facebookkas priváhta profiila ja maiddái sámediggepolitihkkar profiila. Doppe son muhtin veardde kommentere ja ságastallá áigeguovdilis áššiin. – Mu jurdagat bohtet ovdan muhtin veardde doppe mu Facebook-siiddus. Doppe mun muhtimin, oalle hárve gal, muitalan mii lea dáhpáhuvvan ja maid jurddašan das, muitala Morottaja iežas some-geavahusas.

Rauna Kuokkanen: Somes lea álki muitalit oaiviliid ja ságastallat áššiin

Sámedikki ságadoalli Lemet Näkkäläjärvi lea viššalit čállán sámeáššiin iežas bloggas, muhto Toronto universitehta eamiálbmotoahpuid professor ávžžuha sámi politihkkariid atnit eanet ávkin sosiála mediaid. Doppe lea álki muitalit oaiviliid ja ságastallat áššiin.

Rauna Kuokkanen
Professor Rauna Kuokkanen Govva: Aletta Lakkala / Yle

– Dán áigge leat hui buorit vejolašvuođat, ovdamearkka dihte sosiála medias, ahte ii dárbbaš nu vuđolaččat čállit, dego ovdalaš aviissaide čállin. Sáhttá hui oanehaččat maid dadjat, maid oaivvilda, čilge Rauna Kuokkanen, manin su mielas ođđa mediat heivejit bures buohkaide.

Bellodagat Suoma Sámediggái? Sámit lohket ii leat buorre jurdda

Suoma sámediggelága leat ođasmahttimin ja okta guovddáš rievdadusevttohus guoská evttohasásaheami. Bargojoavku lea evttohan ahte seamma láhkai go Norgga ja Ruoŧa Sámedikkiin, Suoma Sámediggi válddášii atnui listáválggaid, nappo válggaide livččii vejolaš ráhkadit oktasašlisttáid. Dát mearkkaša bellodagaid ceggema ja vejolaččat maid Suoma bellodagaid lávkema Sámediggái.  Sii geat dorjot evttohusa ákkástallet dainna ahte oktasašlisttáin áirasiin livččii eambbo oktasaš ja oktilaš politihkka ja maiddái eambbo ovddasvástádus iežaset politihkas. Bellodagat gáibidivčče áirasiid ráhkadit oktasaš politihkalaš prográmmaid ja ovttasbargat eambbo bellodaga siste. Muhtin áirasat fas vuosttildit evttohusa dainna ákkáin ahte bellodatjurddašeapmi ii gula sámi mearridanvuohkái.

 Oktasašlisttáid atnuiváldin livččii stuorra rievdadus Suoma Sámedikki vuogádahkii ja politihkkii ja das leat máŋggalágan guhkesáigge váikkuhusat maid livččii dehálaš guorahallat dárkilit ovdalgo mearridit ođđa ortnegis. Aktiivvalaš servodatberošteaddjin mun maid ledjen guhká dan oaivilis ahte dálá ovttaskas áirasiid ortnet ii doaimma albmaláhkai danne go áirasat geat válljejuvvojit Sámediggái eai iežage dieđe gean dahje man guovllu sámiid sii ovddastit. Čoavddus dán čulbmii mu mielas goit ii goassige lean bellodagat muhto boares siidaortnega ealáskahttin – nappo áirasat ovddastivčče iešguđet siiddaid (guovlluid) gos áirasiin livččii geatnegasvuohta gulahallat ja deaivvadit siidda olbmuiguin.

 Dien niegu rájes lean dutkagoahtán ášši. Iežan dutkanprošeavtta olis (fáddán eamiálbmogiid iešmearrideapmi) lean jearahallan 35 sápmelačča Suomas, Norggas ja Ruoŧas ja okta gažaldahkan leamaš maid sii jurddašit dálá sámi politihkalaš ásahusain ja dain viggamušain ollašuhttit iešmearrideami. Máŋgasat hállagohte das, mo Norgga ja Ruoŧa Sámedikkiid vuogádat ja eandalitge bellodagat leat dahkan duššin sámi iešmearrideami. Stuorra oassi Norgga beal Sámi oassálastiin dadje ahte bellodatpolitihkka lea bissehan dahje ollásit bilidan sámi iešmearridanviggamušaid. Máŋgasiid mielas dat leamaš stuorra feaila diktit dáža bellodagaid searvat Sámedikkeválggaide.

 Okta oassálasti dajai njuolgut:  “Norgga Sámediggi ii leat otná dilis ovddideamen iešmearrideami, dat lea menddo dárvanan dáža bellodagaide.”

 Nubbi oassálasti fas oaivvildii: “Norgga bellodagat eai galggaše ollenge leat Sámedikkis go dat bissehit sámejurddašeami. … Dat dadjot duššiid dan sadjái go barget dan maid galggašedje”.

Maiddái eará oassálastit namuhedje siskkáldas riidduid guovddáš sivvan dasa ahte iešmearridanviggamušat orrot bisánan: “Dán áigge siskkáldasat nággejit duššalaš áššiid dan sadjái go gávdnat oktasaš vuođu”.

Boarrásut olmmoš gii leamaš guhká mielde sámepolitihkas (muhto ii goassige Sámediggeáirras) muitalii mo Norgga Sámediggi “šattai earáláganin go mun ledjen jurddašan; mun jurddašin ahte mii nagodit hukset juoidá mii lea min eatge dárbbaš jurddašit mo doaibmá Stuorradiggi, mo doibmet dáža bellodagat, mii lea organiseren”.

Earát maid čuoččuhedje ahte Sámediggi leamaš álggu rájes Norgga vuogádaga njuolggo kopiija, gos ovtta olbmo mielde juohkehaš galgá “bargat dušše iežas bellodaga buorrin, geahččalit gomihit nuppi bellodaga”. Son jotkkii:

 “Otná systema lea dego ledjongárdi gosa ain duollet dalle bálkestit biergobihtá man alde dasto dorrot. Mun in leat hárjánan diesa, mun in ádde manne olbmot válljejit mannat dohko, njieidit earáid áigumušaid ja loktet iežas bellodaga nama. Dat lea dáža politihkalaš bellodagaid bargovuohki. Gean jietna dat lea Sámedikkis; leago sámiid vai dáža bellodagaid?”

 Okta Norgga Sámediggeáirras lei maiddái duhtameahttun dálá Sámedikki organiserenvuohkái mas “áigi, fámut ja resurssat gollet dušši fállehemiide, smávva erohusaid doarrut (ja) mas bellodagat galget dahkat iežaset oinnolažžan smávva erohusaid bokte”. Su mielas “bellodagat eai leat lunddolaš organiserenvuohki sámeservodagas”.

 Okta oassálasti oaivvildii, ahte Norggas politihkalaš bellodagaid sadjái galggašii leat eambbo báikkálaš vuogádat. Máŋgasat oaivvildedje ahte stuorra sivva dálá váttisvuođaide lea dat ahte sámi politihkalaš ásahusat leat njuolggo kopiijat váldoservodaga ásahusain eaige ollenge speadjalastte sámi árvvuid dahje sámi málliid.

Okta Ruoŧa beal sápmelaš hálai mo amas vuogádat lea buktan riidduid Sámediggái:

“Mun jáhkan dat lea amas organiserenvuohki mii lea buktán ja dagahan riidduid, eaihan dat leat diennalágiin ovttasbargat, dat lea amas sámiide, ja dat ii sáhte soabat sámi jearaldagaide diekkár organisašunstuktuvra. Mun jáhkan livččii olu buoret geahččalit ráđđádallat ja gávdnat oktasaš oainnu vaikko válddaliige áigge. Muhto mun in jáhke, mun in luohte dan struktuvrii.”

Norgga Sámedikki njunus politihkkár hálai mo bellodat- ja eanetlohkuvuogádat ii leat sámi mearridanvuohki:

“Dan mun jáhkan, diet dat lea dat sámi vuohki ahte don in leat … dat lea unohas jos bealli ovtta dievasčoahkkimis njuolgut manná vuostá muhtin ášši. Dat lea hui unohas, mun lean vuohttán mis leamaš moadde ášši gos lea juohkásan Sámediggi ja dat ii leat buorre. Das šaddá ollu nákkáhallan siskkáldasat mii lea dárbbašmeahttun, mii galggašeimmet daid návccaid geavahit stáhta eiseválddiid ektui, oktasaš, muhto dat lea šaddan nu dehálaš čájehit iešguđet bellodaga prinsihpaid, it don šat jurddaš dan ahte dat lea dehálaš leat čoahkis. Muhto dan ahte du politihkka galgá gullot ja oidnot ja dohkkehuvvot.”

 Son maid fuomášuhttii mo bellodagat eastádit ovddasbarggu ja ráhkadit juoguid gokko dat eai oppanassiige leat:

“Mii geahčaimet eará bellodagaid prográmmaid ovddit Sámedikki válggaid oktavuođas ja oinniimet dan ahte dat leat hui sullásaččat, dain ii leat stuorra erohusat oppalohkai, erenoamážit NSR ja Bargiidbellodaga progámmain ii lean báljo erohus. Ja dat lea miellagiddevas go dat eai oba ovttasbargga. Ahte manne dat lea nu, ahte diet guokte bellodaga eai sáhte ovttasbargat, dat livččii stuorra máilmmi eanetlohku Sámedikkis.”

Guhkesáigge politihkkár gii leamaš sihke Ruoŧa Sámedikkis ja máŋga eará organisašuvnnain guhká mielde:

“Dáppe Ruoŧa bealde, dat lea váttis čilget manne lea šaddan nu ollu nággu. Muhto dat lea dieđusge smávva joavku, dat lea makkár olbmot doppe čohkkájit, makkár njunnošat leat. Muhtin muddui persovnnalaš riiddut muhto mun jáhkan dat lea dakkár láddaneapmi. Dat lea maid okta proseassa go mii vuolgit dakkár dábálaš dološ konsensuskultuvrras mii galgá soahpadit ja dál leat boahtán dakkár ođđaáigásaš demokrahtalaš systemii mas galgá ákkastallat… Ruota bealde váilu hárjaneapmi servodatbargguin, Norgga ja Suoma bealde sámepolitihkkárat čohkkan gielddastivrrain ovdal. Buorredahtolaččat muhto eai leat ovdal bargan dakkár ruoŧa politihkalaš systema málle mielde nu ollu. Ja jos geahččá daid bellodagaid, dat eai leat oahppan dakkár oarjánmálle politihkalaš kultuvrii.”

Ovddeš Ruoŧa Sámediggepresideanta fas celkkii:

“Mii leat 31 jurddašeaddji olbmo geat leat jierbmái ja čeahppi muhto mii eat nákce ovttasbargat go mii leat nu juohkásan. Mii ceggejit seinniid iežamet gaskii ja dadjat ahte mii eat sáhte ovttasbargat dieinna bellodagain. Ahte mun sáhtán ovttasbargat duinna ovttaskas olmmožin muhto ii du bellodagain. Mun lean jurddašallan ahte jos sáhtášii beare mearridit oalát hilgot bellodagaid, dadjat ahte dál mii eat leat šat juohkásan bellodagaide muhto mii leat dušše 31 ovttaskas olbmo ja ahte mii čoavdit dán váttis dili ovttas. Mun oaivvildan ahte jos mii háliidat Sámedikki doaibmat duođaid bures de kánske mii duođaid galgat hilgut politihkalaš bellodagaid ja vuojulduvvat gávdnat oktasaš čovdosiid dan sadjái go iskat dušše iežas bellodaga vuoitit. Mii fertešeimmet ovdamearkka dihtii šiehtadit muhtin vuođđoárvvuin ahte mo mii bargat ovttas ja mo mii láhttejit nuppiid vuostá. Mii leat kopieren oarjemáilmmi eanetlohku-jurddašeami ja dál mii oaidnit ahte dat ii doaimma nu bures. Mii eat beasa gosage.”

 Loahpas vel Suoma beal sápmelačča oaivil:

“Sámi servodat lea nu unni, galggašii gávdnat ovttasbargovugiid ja heaitit riidaleames. Sámepolitihkka lea menddo henkilöitynyt [šaddan persovnnalažžan]. In jáhke ahte bellodatortnet doaimmašii nu bures, mii leat nu unnán sámit Suomas.”

 Oanehis oktiigeassun sáhttá dadjat ahte sihke sámepolitihkkárat ieža ja dábálaš olbmot oaivvidit ahte bellodagat eai leat oktageardánis čoavddus beavttilmahttit sámepolitihka dahje ovddidit sámi áššiid dego iešmearrideami. Dat mielddisbuktet ođđa hástalusaid, juoguid, čuolmmaid ja maiddái riidduid. Suoma Sámediggelága ođasmahttinlávdegoddi ja Suoma Sámediggi galget váldit vuhtii sámiid oaiviliid ja guorahallat ášši hui dárkilit ovdalgo mearridit bellodatortnega atnuiváldimis.

 

(Jearahallamat leat oassin mu dutkanprošeavtta eamiálbmogiid iešmearrideamis. 2008:s jearahallen 15 nissona Norgga ja Suoma Sámis ja 2011 jearahallen 20 nisson- ja almmáiolbmo Norgga, Suoma ja Ruoŧa Sámis. Dutkanprošeavtta ruhtadeapmi lea 2011 rájes boahtán Kanada Dutkanráđis ja dalle viiddidin dan guoskat maid Ruonáeatnama ja Kanada davviosiid. 2008 jearahallamiid vuođul lean čállán guhkit dieđalaš artihkkala sihke sáme- ja eaŋgalsgillii mat leat gávdnomis Artihkkalat-siidduin.)